Cuộc Biến Đổi Vĩ Đại
Phật giáo đến Trung Quốc khoảng thế kỷ thứ nhất Công nguyên. Nó mang theo cả một hệ thống các vị thần Ấn Độ — các vị Phật, Bồ-tát, thiên vương, và các vị hộ pháp. Trong suốt nghìn năm tiếp theo, văn hóa Trung Quốc đã hấp thụ những vị thần này và biến chúng thành một cái gì đó mà những người Phật tử Ấn Độ ban đầu gần như không thể nhận ra.
Cuộc biến đổi này là một trong những ví dụ đáng kinh ngạc nhất về sự thích nghi văn hóa trong lịch sử nhân loại.
Quán Thế Âm: Từ Nam Thành Nữ
Avalokiteśvara là một vị bồ-tát nam trong Phật giáo Ấn Độ — hiện thân của lòng từ bi, người lắng nghe tiếng khóc than của tất cả chúng sinh khổ đau. Khi vị thần này đến Trung Quốc, một điều đặc biệt đã xảy ra: ngài dần dần trở thành bà.
Đến thời nhà Tống (960-1279), Quán Thế Âm (观音, Guānyīn) hầu như được miêu tả với hình tượng nữ trong nghệ thuật và tín ngưỡng Trung Quốc. Sự chuyển đổi này không diễn ra đột ngột hay có chủ ý. Nó xảy ra một cách tự nhiên, bởi sự sùng bái phổ biến hơn là do một sắc lệnh thần học.
Tại sao lại như vậy? Có nhiều giả thuyết khác nhau. Văn hóa Trung Quốc vốn đã có các vị thần nữ biểu trưng cho lòng từ bi (như Tây Vương Mẫu). Những phẩm chất liên quan đến Avalokiteśvara — lòng từ bi, sự thương xót, khả năng đáp ứng với nỗi khổ — đều được quy chiếu là tính nữ trong văn hóa Trung Quốc. Và phụ nữ, những người chủ yếu thực hành Phật giáo phổ thông, tự nhiên tưởng tượng vị thần từ bi theo hình ảnh của chính mình.
Kết quả là Quán Thế Âm trở thành vị thần được thờ phụng nhiều nhất trong tín ngưỡng dân gian Trung Quốc — phổ biến hơn cả chính Phật Thích Ca. Bà xuất hiện trong các gia đình, đền chùa, nhà hàng, và cả trong taxi. Người ta cầu bà cho sinh sản thuận lợi, sinh nở an toàn, bảo vệ con cái, và lòng nhân từ chung.
Phật Di Lặc Cười: Không Phải Là Đức Phật Thích Ca
Hình tượng phật béo ú cười tươi mà người phương Tây gọi là “Phật” thực ra không phải là Siddhartha Gautama. Đó là Bố Đại (布袋, Bùdài) — một vị hòa thượng Trung Quốc thế kỷ thứ 10, sau này được xác định là hiện thân của Di Lặc, vị Phật tương lai.
Bố Đại là một hòa thượng lang thang nổi tiếng với cái bụng to, chiếc túi vải (布袋 nghĩa đen là "túi vải"), và tính cách vui vẻ. Ông cho kẹo trẻ em và luôn cười trước mọi điều. Ông trông hoàn toàn khác với vị Phật Ấn Độ thon gọn, uy nghiêm. Độc giả cũng thích Bồ-tát Địa Tạng: Vị Phật Chọn Địa Ngục.
Phật giáo Trung Quốc lựa chọn Bố Đại làm gương mặt đại diện cho Phật giáo vì ông dễ gần gũi. Đức Phật lịch sử — một hoàng tử Ấn Độ đạt giác ngộ nhờ khổ hạnh khắc nghiệt — quá xa lạ về mặt văn hóa. Trong khi đó Bố Đại — một hòa thượng Trung Quốc vui vẻ, đầy đặn — được mọi người quen thuộc.
Tứ Đại Thiên Vương
Tứ Đại Thiên Vương (四大天王, Sì Dà Tiānwáng) là bốn vị thiên vương canh giữ bốn phương trong vũ trụ quan Phật giáo. Trong Phật giáo Ấn Độ, họ là những nhân vật tương đối nhỏ. Trong Phật giáo Trung Quốc, họ trở thành các vị thần chính, tượng của họ thống trị các tiền điện của đền chùa.
Mỗi vị thiên vương cầm một vật khác nhau: một thanh gươm, một cây đàn tỳ bà, một chiếc ô, và một con rắn (hoặc cầy mangut). Trong giải thích dân gian Trung Quốc, những vật này tượng trưng cho “风调雨顺” (fēng tiáo yǔ shùn) — “gió thuận mưa hòa”…